Temat 10: Czy projekt Nowej Huty jako miasta idealnego przetrwał próbę czasu? /Bartłomiej Wątor

Temat 10: Czy projekt Nowej Huty jako miasta idealnego przetrwał próbę czasu?

Bartłomiej Wątor

Nową Hutę którą obecnie znamy, w swym projekcie jako miasto idealne, nie przetrwała próby czasu. Została ona wybudowana z myślą o przyśpieszeniu rozwoju gospodarki, podniesieniu statusu społecznego województwa oraz postawieniu wielkiego kroku w drodze do uprzemysłowienia państwa, co ogólnie miało prowadzić do poprawy stanu kraju wyniszczonego przez wojnę. Jej budowa miała także cel propagandowy, chciano by była przy tym urzeczywistnieniem miasta-utopi w kraju o ustroju socjalistycznym.

Nową Hutę cechował przejrzysty układ topograficzny i przemyślany plan kompozycji, nawiązujący w swym socrealistycznym kanonie, do rezydencjonalnych układów kompozycyjnych z epoki baroku. Całość była zaprojektowana geometrycznie na planie czworoboku. Od głównego miejsca założenia, czyli Placu Centralnego, rozchodziło się promieniście pięć alei, które stanowiły szkielet dla postawionych tam budowli. Zgodnie z koncepcją "miasta ogrodu"  zadbano o sporą obecność zieleni w krajobrazie miejskim, dzięki szerokim arteriom otoczonym alejami drzew, powstałym parkom, alejami róż i klombami. Również dobrze zaplanowano wewnętrzną komunikację miasta. Jej centralną oś stanowiła Aleja Róż, odchodząc z Placu Centralnego do Placu Ratuszowego. Miała ona za zadanie łączyć północną i południową część miasta, prowadząc przez strefy rekreacyjne, ogrodowe krajobrazy po ratusz. On sam jednak nie został zbudowany co zniekształciło całą kompozycję. Niestety miasto powstawało w dużym pośpiechu, ponieważ chciano ulokować ciągle przybywającą ludność, z tego powodu już pierwsze osiedla powstawały bez konkretnego projektu, a budynki znajdujące się tam nie wykańczano. Kolejne osiedla budowano tak by były swoistą kurtyną, kryjącą za sobą konkretne funkcje. W centrum ich geometrycznego planu wpisywano własne strefy handlowe, usługowe lub edukacyjne. Nawiązywały tym układem do amerykańskich wzorców, a konkretnie "jednostki sąsiedzkiej". Krótko wyjaśniając, projektanci miasta chcieli stworzyć małe osiedla, które dzięki nadanym im funkcją, mogłyby stać się samodzielnymi miejskimi kwartałami. Miało to przypominać jeden, wielki organizm. Również poprzez taki zabieg popychano ludzi ku zawieraniu sąsiedzkich więzi, co było przeciwieństwem wielkich metropolii. Arterie oddzielające osiedla uniemożliwiały przenoszenie się ognia w przypadku pożaru, a jednocześnie pozwalały zachować między nimi taką odległość, by można było swobodnie korzystać z funkcji innych osiedli.

Architektura obecnej dzielnicy Krakowa musiała być wcieleniem socrealistycznej idei, narzuconej przez ówczesne władze. Budowle nawiązywały do stylu epok renesansu i baroku. Przykładem były neoklasyczne kolumnady, neorenesansowe attyki, cieniujące arkady, narożne ryzality oraz duże półkuliste okna na parterach budynków. Nowa Huta miała być "Pałacem Ludu". Wraz z upływem czasu zmieniały się tendencje w architekturze. Zaczynając od socrealizmu (w przykładzie Placu Centralnego, Kina Świt, Alei Róż), przez socmodernizm i modernizm (Blok Szwedzki, Blok Francuski, os. Hutnicze) po postmodernizm (os. Centrum E). Mimo że osiedla różniły się od siebie ale jednocześnie nie stwarzały silnych kontrastów. Proces zmian wspierał również rozwój techniki. Pierwsze bloki stawiano ludzkimi rękami, cegła po cegle, a potem do konstrukcji wprowadzono żelbet, który pozwolił na tworzenie wyższych budynków i również pojawiły się bloki z wielkiej płyty, które zostały dobrze zachowane do dziś. Jednocześnie budowle te traciły bogate zdobienie na rzecz funkcjonalności.

Pierwszym społeczeństwem Nowej Huty była klasa robotnicza, zasilająca kombinat metalurgiczny. Należeli do niego również ludzie bez wykształcenie np. mieszkańcy wsi, Romowie, a nawet przestępcy. Bez podstawowej wiedzy z BHP dochodziło często do wypadków przy budowie miasta. Nie było ono bezpieczne, a zwłaszcza nocą, władze nie radziły sobie z rozbojami. Jednym z głównych przyczyn takiego stanu było częste i nadmierne spożywanie alkoholu. Adam Ważyk w "Poemacie dla dorosłych" opowiada bez skrupułów o realiach życia społecznego.  Z czasem jednak ludzie łagodnieli dzięki pojawieniu się kulturalnych rozrywek takich jak kina czy teatry.

Po latach socjalizm odszedł w cień ale zostawił swój odcisk na mieście. Ludzie negatywnie nastawieni do poprzedniego ustroju , zaczęli krytycznie patrzeć na swoje miejsce zamieszkania, co w następstwie powodowało zmiany nazewnictwa ulic, patronów budynków czy miejsc rekreacyjnych oraz usuwanie pomników. Przestano dbać o osiedla, przez źle prowadzoną politykę proekologiczną bloki sczerniały od zanieczyszczeń, a niektóre zostały ocieplone styropianem od zewnątrz, przez co urok ówczesnej architektury stał się mniej zauważalny. Obecnie osiedla przestały być samowystarczalne, ponieważ liczba mieszkańców zwiększyła się wielokrotnie od tamtych czasów.

Sam plan i założenia Nowej Huty były idealne ale przez pośpiech oraz brak funduszy nie zrealizowano go w pełni. Mimo że jest to najbardziej obfita w zieleń dzielnica Krakowa to przez lata była zaniedbywana, a jej tożsamość i idee zostały wyparte. Przez negatywne nastawienie ludzi powstało też wiele mitów odnośnie jej samej jako miałaby być najniebezpieczniejszą częścią miasta jednak ze statystyki dotyczących przestępstw wynika że miano to powinno należeć do Starego Miasta. Teraz jest ona żywym muzeum czasów PRL-u i czeka na odrodzenie.